Deel 2: Kortsluiting binnen het huidig kapitalisme. De opkomst van nationalisme.

Wat is Kapitaal vandaag nu eigenlijk? Is dit een wettelijk systeem? Een denkbeeldig verzinsel?  Een productiewijze? Waarom komt het populistisch nationalisme er net nu uit voort?

Voor Deel 1 van het dossier “Een nieuwe linkse strategie”, klik hier. 

De motor van de mondiale politiek en neo-koloniale praktijken vandaag kunnen we niet reduceren tot een paternalistisch credo: ‘We weten beter dan jullie wat goed is voor jullie’. De motor ervan is de expansiedrift van Kapitaal. In de ogen van Kapitaal wordt alles, tot gehele naties of populaties, een bron van mogelijke winstcreatie of waarde-extractie. De vernietigende gevolgen ervan lijken stilaan algemeen aanvaard: het simpele idee van het einde van de geschiedenis valt meer en meer letterlijk op te vatten. Wat zou de toekomst van de commons van de mens en aarde brengen als Kapitaal als enige relevante actor overblijft? We kunnen hiertegenover twee dominante posities onderscheiden. De eerste is het liberale (‘linkse’) cynische hedonisme: “we kunnen er niets aan doen, zo zij het, ik zal met plezier het einde van de wereld toekijken. Terwijl ik opportunistisch mijn alledaagse leventje zo comfortabel mogelijk maak, engageer ik mij eventueel in minieme sociale kwesties zonder enige reële interesse om ze werkelijk op te lossen.” De tweede positie lijkt gefundeerd te zijn op de gevolgen van de eerste: “Mijn levensstandaard is in gevaar, er komen indringers van buitenaf die de afbraak van mijn gegarandeerde mogelijkheid een behoorlijk leven te lijden zullen versnellen. Als de zaken niet veranderen kan ik mijn toekomstig bestaan enkel nog beveiligen door een eiland te construeren, afgeschermd van de externe gevaren die ons te wachten staan.” Deze positie lijkt een antwoord te zijn op de onmogelijkheid van het kapitalisme, aanwezig in de volgende vaak gezegde onafgemaakte zin: “mijn grootste angst is dat er gewoonweg teveel mensen zullen zijn… (… dus zullen volledige populaties helaas moeten vergaan).” Is het eerste deel in deze zin simpelweg een illusie? Is het voldoende om dit af te wijzen als paranoïde? Neen, kapitalisme creëert in de laatste instantie niet de mogelijkheid om te leven. Het creëert enkel zijn eigen expansie zonder inherente limiet. Het is een kwestie van tijd vooraleer grote delen van landen als België, Nederland of Bangladesh onder zeeniveau liggen. Grote delen van Afrika of Zuid-Amerika zullen te warm en te droog zijn om voedsel te kunnen voorzien. Hiermee gelijktijdig houdt Kapitaal zich niet bezig met sociale noodzakelijkheden, desondanks bezit het een monopolie op bijna alles. Kapitalisme creëert een wetten, ideeën, genen, maatregelen, een sociaal weefsel en medische oplossingen voor zover het zichzelf dient. Het bevat geen enkele interne ecologische, humanitaire of ethische verantwoordelijkheid. Het werkt er volledig onafhankelijk van. In het licht van Kapitaal kan deze verantwoordelijkheid enkel naïef en overbodig lijken. De enige hindernis waarmee het te maken krijgt, is het afval dat het door zijn eigen expansie creëert. Dit afval wordt pas een probleem wanneer het voor deze expansie een hindernis begint te vormen.

Neem bijvoorbeeld de manier waarop klimaatverandering pas tot politieke actie leidt wanneer ze een reëele bedreiging voor economische groei wordt.[1]

Een ander voorbeeld is te vinden in de manier waarop gereageerd wordt op de toename van burn-out en langdurige ziekte. Ondertussen is bijna tien procent van de werkende bevolking in België langdurig ziek. Dit fenomeen werd door Belgisch ondernemer Roland Duchâtelet onlangs afgewezen. In zijn wereld zijn het ‘fake burn-outs’ en mensen met ‘fake invaliditeit’[2]. Door de federale regering wordt dit probleem aangepakt met gratis gedragstherapie. Een snelle en efficiënte procedure met het oog op gedragsverandering waardoor werknemers zo snel mogelijk terug kunnen functioneren op de arbeidsmarkt: werken als oplossing voor burn-out. Ook hier is Kapitaal niet vanuit humanitaire overwegingen geïnteresseerd in het doen verdwijnen van burn-out. Het is pas wanneer verdere winstcreatie belemmerd wordt dat er een probleem ontstaat. Het is pas wanneer een groot aantal werknemers afwezig blijft dat men naar een oplossing gaat zoeken, een oplossing die enkel gericht is op het maken van meer en meer winst. Kapitaal groeit door afval, door restproducten, door mensen met burn-outs en is pas geïnteresseerd in afvalverwerking wanneer de groei in het gedrang komt. Burn-out is de te betalen prijs voor een op hol geslagen machine van winstmaximalisatie. De aanpak van Maggie De Block past perfect in deze logica. De afwezigheid van werkkrachten wordt opgelost door ze terug aanwezig te maken[3].

Uitputting van werkkrachten en het milieu, massawerkloosheid, armoede en terrorisme, kortom het afval van het kapitalisme, is dus zowel mogelijkheidsvoorwaarde als obstakel voor de vergroting van winst en, dus, de uitbreiding van het Kapitaal. Deze hindernissen worden verwijderd door het zoeken van oplossingen binnen de logica van het Kapitaal. In die zin is het kapitalisme van de 21ste eeuw niet zomaar een ideologie die lokale politieke beslissingen kan verklaren of de benaming van vrijwillige ruil tussen twee personen maar is het een onafhankelijk werkende actor met een eigen logica. Dus, het afval dat Kapitaal creëert, zoals burn-out, ecologische uitputting, massawerkloosheid, armoede en terrorisme[4], zijn tegelijkertijd zowel een belemmering voor zijn eigen vlotte werking als de mogelijkheidsvoorwaarde voor zijn eigen expansie. De gevolgen hiervan zijn verregaand. Het feit dat Kapitaal de enige maatschappelijk relevante motor op wereldschaal betreft, maakt dat elk reëel maatschappelijk probleem in twee niet te verzoenen perspectieven uiteenvalt. De eerste is de vraag welke condities er moeten worden gecreëerd om het probleem op zich aan te pakken, meer bepaald ‘wat is er sociaal gezien noodzakelijk om dit probleem te overkomen?’ De tweede is de vraag hoe Kapitaal zichzelf kan versterken door het probleem zelf uit te buiten. De eerste vraag is een vraag die lokaal, maatschappelijk en sociaal van belang is. De tweede is de universeel geldende logica van Kapitaal, ongestoord door sociale maatschappelijke kwesties: hoe de situatie zo inverteren dat de Kapitaalsbelemmering zelf een opportuniteit wordt voor Kapitaal om uit te breiden? Het volstaat om de kloof te zien tussen de politiek-sociaal verwachte aanpak van ‘moslimfundamentalisme’ en de opportunistische handelsrelaties van Westerse landen en bedrijven met IS en Saudi Arabië zodat hun wederzijds bestaan mogelijk wordt. Er is geen enkele toenadering mogelijk tussen het ene en het andere perspectief, namelijk wat noodzakelijk is en wat kapitaal eist. Hierin kan men enkel een positie innemen: het is kiezen.

De bovenvermelde cynische liberale positie (“we kunnen er niets aan doen, zo zij het, ik zal met plezier het einde van de wereld toekijken terwijl ik opportunistisch mijn alledaagse leventje zo comfortabel mogelijk maak.”), is dus de logica van Kapitaal zelf. De andere positie die we hierboven vermeldden, is een antwoord op het traumatische van deze “objectieve” logica, namelijk de afwezigheid van enige interne limiet hieraan.

De woordvoerder van Bart de Wever, Joachim Pohlman stelde in De Morgen (11/03/17) dat “het basisconcept van rechts – of het nu gaat over staatsinmenging, welvaart of het Avondland –  ‘bescherming [is]’. En wie bescherming biedt, beschermt altijd tegen iets. Er is een sluimerende, dan wel acute bedreiging. Anders gezegd: er moet een tegenstander zijn.”[5] Rechts reageert vandaag op wat van buitenaf lijkt te komen, de tegenstander, de indringer, zonder deze ooit helemaal te kunnen identificeren (de pogingen om steeds werkelijke indringers te vinden spreken boekdelen; Walen, moslims, armen, vakbond, enz.). Toch, als we al met een reële indringer te maken hebben waarop we geen vat krijgen en waar geen enkele menselijkheid in terug te vinden is, is het niet het figuur van de moslim, noch het figuur van een rijke elite op zich. Is het niet het reële van de logica van Kapitaal volledig buiten onze controle? Pohlman stelt in dezelfde opinie dat rechts beschermt en links voor onrecht opkomt. Het komt inderdaad vaak genoeg op deze platitude neer. Maar kunnen we werkelijk zeggen dat dit de essentie is van links en rechts? Is het strijdveld kapitalist versus onderdrukte/proletariër niet in wezen winstcreatie versus concrete maatschappelijke vraagstukken? En is rechts nationalisme niet de laatste poging om deze tegenstelling te kunnen tolereren door deze concrete sociale kwesties het hoofd te bieden zonder de dominante kapitalistische logica van winstcreatie in vraag te stellen? Het valt op dat ‘nieuw rechts’ dit zelf meer en meer doorheeft en met deze tegenstelling worstelt. Moralistisch liberaal links wordt (terecht?) volledig afgeschreven maar tegelijkertijd heerst er een heimelijk onderliggend respect ten aanzien van daadkrachtig links, authentieke communisten en links-revolutionaire ideeën.[6]

We kunnen nu het tweede stuk van de vaak aangehaalde zin begrijpen (“… dus zullen volledige populaties helaas moeten vergaan”) als de enige aanwezige oplossing om met de huidige situatie om te gaan. Dit wordt gezien als de enige mogelijkheid om de eigen welvaart te garanderen door de eigen natie te beschermen tegen de destructieve kracht van het hedendaagse kapitalisme (voor zover men zich in een ietwat geprivilegieerd regio bevindt). De opkomst van de hedendaagse nationalistische politiek lijkt de noodzaak te herintroduceren van wat we benoemden als de lokale politiek-maatschappelijke vraag om de huidige onmogelijkheden gecreëerd door het kapitalisme op te lossen. Dit lijkt het pad te zijn dat we opgaan: een soort van nationalistisch socialisme, een aantal geprivilegieerde naties die zich beschermen tegen de verwoestende situatie erbuiten. Deze nieuwe rechtse politiek is dus niet simpelweg een morele fout van het volk of een vals bewustzijn van de situatie. Het heeft dan ook geen zin om dit af te doen als paranoïde, als een morele fout, het is onvoldoende om het als een klucht af te doen of het simpelweg te verwerpen zonder een ander politiek voorstel. De kern van de zaak is werkelijk daar en is dezelfde van waaruit een linkse emancipatorische politiek moet vertrekken. Daarmee bedoel ik natuurlijk niet de racistische uitvallen tegenover alles wat buiten de eigen identiteit valt maar het werkelijk onderliggend antagonisme tussen Kapitaal en samenleving. Nu lijkt populistisch nationalisme de enige voorgestelde minimale controle van de zeer onbehaaglijke mondiale situatie. Zal dit het probleem oplossen?

Wat is er dan nodig om deze onbehaaglijke situatie onder ogen te zien zonder dat we in een geglobaliseerde apartheid terugvallen van natie-eilanden tegen een apocalyptisch buiten? Is er een andere mogelijkheid? In elk geval, niet binnen het kader wat vandaag als mogelijk wordt gezien. We zouden kunnen starten van dezelfde zin: “mijn grootste angst is dat er gewoonweg te veel mensen zullen zijn…” Wat moet er dan zijn, wat vandaag de dag afwezig is, waardoor we hier controle op kunnen krijgen?

[1]                http://ykcenter.org/world-economic-forum-names-global-warming-top-economic-risk-2016/

[2]                http://www.standaard.be/cnt/dmf20170130_02702958

[3]                Merk op dat De Block’s beleid voor psychotherapie is gebaseerd op het ‘Tender Activeringsprogramma’ van de VDAB

[4]                Voor een zeer uitgebreide uiteenzetting over de link tussen hedendaags kapitalisme, terrorisme en neo-kolonialisme, Zie Alain Badiou, ‘Hoe de massamoorden te denken’, vertaalde tekst beschikbaar op http://vektor.cc/teksten/badiou

[5]          http://www.demorgen.be/opinie/diep-vanbinnen-verlangt-u-naar-een-rechtse-zak-die-over-u-heerst-als-een-koning-ba97f466/

[6]          Enkele voorbeelden van de rechtse nieuwssite Doorbraak: http://www.doorbraak.be/nl/le-must-de-mertens, http://www.doorbraak.be/nl/nieuws/oostenrijk-kent-nog-%E2%80%98echte%E2%80%99-communisten, http://www.doorbraak.be/nl/nieuws/geduld-het-sterkste-wapen-van-een-revolutionair, http://www.doorbraak.be/nl/nieuws/hoezo-130-jaar-socialisme-belgi%C3%AB, http://www.doorbraak.be/nl/nieuws/opium-voor-het-volk,

1 Comment

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s